Is SMART wel slim?

2 september 2018


Beste Leike,
 
Je weet dat ik al lang een hekel heb aan SMART-doelstellingen. Zo’n vreselijk acroniem waar de begrippen gezocht lijken bij een leuk catchy begrip. SMART of zoals wij zouden zeggen slim, dat is toch altijd een goed idee? Wie is er nou tegen slimme of smart-doelstellingen?
Ik dus.
Het lastige was, dat ik nooit goed kon uitleggen waarom ik zo ging steigeren van dat SMART. Ik kwam meestal met nogal onbeholpen verklaringen. Want ook bij mij gaat de conclusie vaak aan de onderbouwing vooraf.
Maar ik heb het te pakken. Ik weet nu waarom ik vind wat ik eerder ook al vond.
Wikipedia zegt dit over SMART: “De letters van SMART staan voor:[4]
·      Specifiek – Is de doelstelling eenduidig?
·      Meetbaar – Onder welke (meetbare/observeerbare) voorwaarden of vorm is het doel bereikt?
·      Acceptabel – Zijn deze doelen acceptabel voor de doelgroep en/of het management?
·      Realistisch – Is het doel haalbaar?
·      Tijdgebonden – Wanneer (in de tijd) moet het doel bereikt zijn?
 
De supporters van SMART hebben er een bedoeling mee. Zij menen dat het helpt om heel concreet te omschrijven waar je uit wilt komen in bijvoorbeeld je werk, een verandering of een project. Hoe beter je dat lukt, hoe beter je op koers blijft en uitkomt waar je uit wilt komen. En soms is dat ook heel handig. Bijvoorbeeld  
als je een aannemer vraagt voor een verbouwing. Dan weet je precies dat het alleen de zolderkamer betreft, hoe groot de dakkapel moet worden en heb je ingeschat of de aannemer vakbekwaam is. Je hebt een duidelijke prijs afgesproken en dat het werk 1 oktober klaar moet zijn. Het zijn afspraken waar je elkaar aan kunt houden. Heel overzichtelijk.
Mijn bezwaar is dat SMART ook soms met het grootste gemak gebuikt wordt om sociale processen zoals veranderingen van gedrag en cultuur te sturen. Ik dacht, laat ik dat dan ook maar SMART formuleren:
·      Statisch. Er wordt een doel vastgesteld dat vooraf precies gekend kan worden. Het woord vast-stellen duidt het eigenlijk al aan. Een onbeweeglijk einddoel, dat bereikt worden ongeacht wat je ondertussen te weten komt.
·      Maakbaar. De onderliggende gedachte is die van de maakbare wereld. De omnipotente maker krijgt precies voor elkaar wat ie vooraf heeft bedacht. En zet dat ook door, ook als anderen daar andere opvattingen over hebben. Ingenieursdenken is zinvol in de stoffelijke wereld, in het sociale domein lukt het vaak niet.
·      Aspectgericht. Het project is vaak gericht op een deel van een groter geheel. Daarop ligt de focus. We gaan dat stukje aanpakken. Daar zit ook vaak precies het probleem. De systemische samenhang van het bedoelde aspect met andere onderdelen wordt onderschat en gaandeweg kom je erachter dat het deel zich helemaal niet zomaar laat veranderen zonder het geheel te betrekken.
·      Rigide. De kern van het SMART plannen is dat het strakke doel richting geeft aan de acties. En precies dat maakt dat je -voor je het weet- meer bezig bent met het afvinken van historische bedoelingen dan met beoordeling van wat nu adequaat zou zijn. Met de SMART-doelstelling heb je taal gemaakt waardoor je elkaar bindt aan abstracties die niet altijd meer passen op de concrete actualiteit.
·      Theoretisch. Yogi Berra zei ooit: “In theorie komen praktijk en theorie overeen, in de praktijk niet.” Ook daar wringt het. De doelen zijn theoretische doelen, vaak keurig verantwoordbaar geformuleerd. Goed over nagedacht en theoretisch in orde. Maar in plaats van dat je een theorie zoekt om een praktijk te verklaren, gebruik je nu een theorie om de praktijk naar je hand te zetten. Als de praktijk zich niet aan de theorie houdt, jammer voor de praktijk.
 
Zo’n acroniem helpt wel om je gedachten te ordenen, maar wat doe je als een letter mist?  Ik zou graag nog de letter N van Naief toevoegen, maar ja dat past er niet in…
 
Groet, Jaap
 

Reageer

6 reacties op “Is SMART wel slim?

  1. Wouter Reynaert (2 september 2018)

    Erg goed! Dit begrip staat me al van het begin tegen. Toch heb ik er altijd mijn studenten mee lastig gevallen……


    1. Jaap van ’t hek (2 september 2018)

      Ha Wouter, dank voor je reactie.
      Ja, ergerlijk he, tot je ontdekt waarom, en dan is het vooral kortzichtig.


  2. Roland Vissers (2 september 2018)

    Hi Jaap, helemaal eens met je betoog! Maar ligt de oorzaak van dit uit de hand gelopen SMART-denken niet nog wat dieper? Elke verandering richting een bepaald en vooraf wenselijk geacht doel, kost namelijk enige inspanning en dus vaak ook geld. Onherroepelijk komt er daarmee druk op de SMARTness van het doel; is deze investering verantwoord? Just a thought…


    1. Jaap van ’t hek (3 september 2018)

      ha Roland,
      Zeker, SMART voorziet in een behoefte naar onzekerheidsreductie. Het is ook zeker verstandig om vooraf goed na te denken en te praten over waar je heen wilt, wat je ervoor wilt inzetten enzovoorts, maar het gaat mis als je denkt dat je het ook echt zo kunt maken zoals je vooraf bedacht heb. Alsof ondertussen alles zich houdt aan wat jij vooraf wilde! Bijvoorbeeld, je spreekt bij de kabinetsformatie iets af: dividendrente schrappen per 2019 (?), 1.6 miljard kosten, wetswijziging, voldoende politiek draagvlak, en dan hebben we allemaal banen erbij wat goed is omdat we dan werklozen aan het werk krijgen. Als daarna blijkt dat geen van je argumenten stand houdt, dat al je vrienden je alleen sturen omdat ze geen ruzie met je willen, de arbeidsmarkt oververhit is het een puur prestigeding wordt…… Vasthouden aan je plannetje kost je wel heel erg veel!
      Dank voor je reactie en hartelijke groet,
      Jaap


  3. Willem den Hartog (3 september 2018)

    Beste Jaap,

    Mooie analyse die de maakbaarheidsgedachte scherp relativeert. Vind je de vraag: how will we know that a change is an improvement?, wel een relevante?

    Gr. willem


    1. Jaap van ’t hek (3 september 2018)

      Hi Willem,
      Heel terechte vraag lijkt me. Niet alle veranderingen zijn immers verbeteringen. Dat leert de geschiedenis ons wel.
      De vraag van historici is ook vaak op welk moment je voldoende afstand hebt om je een oordeel te vormen. “De geschiedenis zal het leren”, zeggen we dan. Als manager of bestuurder kun je daar niet op wachten; je handelt in het hier en nu. Dus je kunt niet anders dan je een oordeel vormen over de verandering ‘in vivo’. Wel altijd handig om je daarin niet te overhaasten en om meerdere perspectieven te verzamelen voor je conclusies trekt natuurlijk.
      Mijn punt gaat ook in hoge mate om de oordeelsvorming vooraf. En ik ben bang dat het met organisaties is zoals met huwelijken: op enig moment worden allerlei beloften gedaan en voornemens gemaakt en in veel gevallen loopt het vervolgens heel anders. Of je huwelijk geslaagd is (of in hoeverre) kan je maar beter beoordelen op het moment zelve en niet met de criteria van jaren geleden…
      groet, Jaap


Do NOT follow this link or you will be banned from the site!