De Haagse zandbak

11 juni 2025

Beste Jaap,

Al jaren spreken pers en politici over de Haagse kaasstolp: een gesloten werkelijkheid met een eigen logica van onderhandelen, spinnen en beleidsabstracties. Maar eerlijk gezegd heeft die Haagse politiek meer weg van een zandbak dan een kaasstolp.

Een jaar lang zagen we de val van het kabinet aankomen, een jaar van politiek gesteggel en geruzie. Onze politici gedroegen zich als kleuters in een zandbak. Dan weer elkaars beste vriendje of vriendinnetje, dan weer diep verdriet over dat de ander je BFF niet meer wil zijn, of ruzie over emmertjes en schepjes. En op dit moment, nu onze regering heeft besloten niet samen verder te gaan, maken ze ruzie om het asielemmertje en -schepje. Iedereen wil er de blits mee maken.

(Ik hoor net dat ze het met zijn drieën gaan delen! Benieuwd hoelang het duurt voor er met het emmertje geslagen wordt.)

Ik zou het nog amusant vinden als die zandbak echt een zandbak was, maar het is verdorie de maatschappij waar ze in en mee spelen! Het zijn geen zandtorens die ze willen afbreken, zandkastelen die ze willen bouwen of steentjes die ze willen herverdelen. Ze spelen in een echte wereld! Hun handelen heeft effect op heel veel mensen, op sociale structuren en economische belangen.

In ons nieuwe boek beschrijven we dat -vooral publieke- organisaties in de afgelopen jaren zo schraal zijn geworden dat ze niet meer goed in staat zijn om complexe vraagstukken aan te kunnen. Maar eigenlijk gaat het daar nog aardig als je het vergelijkt met een regering die alles platgeslagen heeft, moeilijke keuzes niet aandurfde en de gevolgen van te makkelijke keuzes steeds niet overzag. Het ambtelijk management gedraagt zich als de volwassene in de kinderkamer.

In tegenstelling daarmee hadden we te maken met een regering die zich weinig systeemintelligent en heedful toonde. Als je beschikt over systeemintelligentie, ben je je bewust van de grotere wereld om je heen, begrijp je dat jij daar onderdeel van bent en dat je handelen effect heeft op dat grotere geheel en vice versa. Heedful interrelating is de term die Karl Weick gebruikt als het gaat om het handelen dat daarbij hoort: je bewust zijn van je taak en hoe je handelen daarin anderen beïnvloed.

Dat laatste leek bij deze regering beperkt tot die randen van de Haagse zandbak. De verbinding met het grotere geheel lijkt zich te beperken tot de ‘achterban’, waarvan iedere partij er eentje heeft en waar ze ‘alles’ voor doen. Bateson ging ervan uit dat een vitaal systeem beschikt over ‘mind’, het vermogen om een vitale relatie met de omgeving aan te gaan, in staat te zijn om de complexiteit ervan aan te kunnen. Ik vrees dat het het afgelopen jaar bij ons regeringssysteem vooral ging om een ‘narrow mind’: gekeken door het rietje van de ‘achterban’, blind voor de gevolgen van je handelen op het grote geheel. Kijken of je je eigen kiezers kunt pleasen met lullige cadeautjes.

Op dit moment lees ik Geert Maks Wisselwachter, over de periode 1933 – 1945 in Amerika. De tijd van Theodore Rooseveld Jr. Heel bijzonder om te lezen. Het politieke gemanipuleer was niet heel veel anders. Maar de plek die Rooseveld en zijn maten zichzelf toedichtten in de grotere wereld was heel anders dan de huidige politieke, populistische mode. Ze stuurden een groep journalisten het land in om in de haarvaten te onderzoeken wat nodig was en deden echt wat met hun bevindingen. Ze voelden zich diep verantwoordelijk voor de maatschappij als geheel en niet alleen voor ‘hun achterban’ en hoe je die politiek voor je wint. Ze beschikten over enorm veel systeemintelligentie.

Dat is wat we in deze tijd nodig hebben. Onze politieke instituties kunnen de vraagstukken van vandaag alleen hanteren als ze actief verbonden zijn met alle facetten van hun context en niet alleen hun achterban. Politiek handelen dat zich niet alleen afspeelt in een geïsoleerde zandbak, maar politiek als open systeem met een rol in de grotere context, in staat om moeilijke beslissingen te nemen. Systemen waarin mensen begrijpen dat je er bent voor het grotere geheel, niet alleen voor eigen politiek gewin. Systemen die moreel geloofwaardig zijn, menselijk zijn en die gemeenschapsvorming ondersteuning in plaats van mensen uit elkaar te spelen. Zolang het spel gespeeld wordt op de vierkante meter van de Haagse zandbak, met alleen in retoriek rekenschap van het grotere geheel, hou ik mijn hart vast.

Groet, Leike