Symmetrisch opslingeren

7 februari 2025

Beste Jaap,

Laat ik het in dit briefblog opnemen voor de politici waar ik in de vorige twee brieven best kritisch over was. Want laten we wel wezen, die arena kan toch niet meer (lang) leuk zijn om in te vertoeven? Niet alleen zijn de omgangsvormen op je werkplek zijn behoorlijk verruwd, je collega’s mogen ook in de buitenwereld van alles over je zeggen. En als je dan mensmoedig namens de mensen die je kozen je best staat te doen, dan krijg je er ook in de buitenwereld van langs. Letterlijk vaak, in de vorm van bedreigingen. Of minder letterlijk met scheldkannonades of nare grappen, woke- of wappieveroordelingen. Als dit in organisaties aan de hand zou zijn, zouden er onderzoeken komen, zou er gesproken worden van een giftige en onveilige cultuur. Maar voor de politiek vinden we dat dit erbij hoort.

Paul Watzlawick hanteert in zijn boek De pragmatische aspecten van menselijke communicatie vijf axioma’s, waarvan de meest bekende is ‘je kunt niet niet communiceren’. Maar ik moest denken aan de vijfde: communicatie tussen mensen kent twee actiepatronen, symmetrisch en complementair. In het symmetrische actiepatroon versterken mensen elkaar, dan slingert de interactie op. De een wordt boos, de ander reageert bozer, de een wordt nog bozer, de ander …. In complementaire interactiepatronen dempen de bijdragen elkaar: de een wordt boos, de ander bindt in.

Het debat in de kamer kent vast nog beide interactiepatronen maar het symmetrische interactiepatroon heeft de laatste jaren aan kracht gewonnen. Niet alleen in het debat, maar vooral tussen politiek en socials bestaat de ruimte om lekker symmetrisch op te slingeren. Sterker, de socials zijn er bewust op ingericht: controverse en verontwaardiging leveren kliks op. Een politicus zet iets op de socials, en dan gaat het los. De ene bijdrage overtoept de andere in lelijkheid en lompheid. Dat trekt weer de aandacht van de pers, waardoor het een nieuwsitem wordt, wat weer tot nieuwe reacties op de socials leidt zoniet een debat in de kamer. Een interactiepatroon waarin diezelfde politici zich overigens niet onbetuigd laten, met hun gesneden filmpjes over het debat, scherpe toon en aantijgingen.

Als we iets geleerd hebben van Watzlawick, is dat je in zo’n gefixeerd interactiepatroon maar heel moeilijk kunt doorbreken. Je bent erin gevangen geraakt. Dat geldt voor menselijke interactie en communicatie, maar het is nog moeilijker als het gaat om een symmetrisch escalatiepatroon tussen verschillende maatschappelijke deelsystemen, waarvan eentje ook nog eens beschikt over bots met hun eigen opslingereffect. Je hebt er als individu nauwelijks invloed op. Het is opgesloten geraakt in niet-menselijke entiteiten: de politiek, de socials, de pers. Veranderen van je eigen individuele gedrag heeft daarop nauwelijks invloed. Het enige wat het je oplevert is imagoschade, kiezersverlies of gezichtsverlies. Het patroon tussen die deelsystemen gaat gewoon door, want dat is ingebed in grotere gehelen dan waar je zelf controle over hebt.

Een oplossing is er niet. Het symmetrisch patroon heeft gewonnen, de socials hebben er een drijvende kracht in en dat nemen we nooit weg. Proberen een ander geluid te laten horen – wat voor jezelf beter moet voelen- doorbreekt het patroon niet.

Giftig, dat is het. Onveilig ook. Ik geef het je te doen om je daartoe te verhouden. Ik doe het politici niet na. We moeten denk ik ook groot respect voor ze hebben. Zij doen dat toch maar.

Groet, Leike

(PS: mijn respect geldt iedereen, maar net even wat minder de mensen die dat symmetrisch opjagen benutten voor hun eigen gewin. Dat dan weer wel.)