3 vliegen in 1 klap

2 september 2025

Beste Jaap,

Nog maar 4 procent van de bevolking heeft vertrouwen in de politiek. Dat betekent dus dat er nog maar een heel klein groepje die hards over is die begrijpen dat politiek niet voor bange mensen is, messy business is, gedoe is. Dat dat erbij hoort en wel goed komt.

Nou weet ik natuurlijk niet wat ‘geen vertrouwen’ betekent. Het kan betekenen dat je er niks van hoeft te verwachten, een soort onverschillig je ervan afwenden. Het kan ook betekenen dat je denkt dat de hele handel naar de haaien gaat door de politiek. Het kan ook zijn dat het niet zozeer de politiek is, maar het gedoe.

De politiek zelf schijnt ook niet al te optimistisch en vol vertrouwen. In De kamer van Klok vertelde Raoul Dupré, chef van de Haagse Volkskrantredactie, dat ook in het debat het gevoel van falen doorschemert.

Vorige week gaf ik een dag les over hoe wij mensen onze eigen sociale werkelijkheden bouwen en ons daar vervolgens ook naar gedragen. Die sociale werkelijkheden – instituties – culturen – ‘zo doen we dat hier’-regels zijn richtinggevend voor het handelen van individuen. De Haagse politiek is bezien vanuit die blik, dus een geheel van – soms ook impliciete – spelregels die in de loop van de tijd ontstaan zijn. Politici (en hun voorgangers) maakten zelf de spel- en omgangsregels waar ze zich nu naar gedragen en die dat gevoel van falen geven.

Of, om met wijlen Frans Verhaaren te spreken, er zijn culturele patronen ontstaan die boterzacht lijken, maar die keihard zijn als je er tegenaan loopt. Dus dat gevoel van falen, het gevoel van geen greep krijgen op wat je zelf met elkaar gebouwd hebt, ik snap het wel.

Een van die ontstane spelregels lijkt dat je in het Haagse spel vooral je eigen mening voorop moet zetten en het belang van je eigen achterban moet nastreven. En dat mag gepaard gaan met heftig afwijzen van andere meningen, andere belangen, andere oplossingen. Van Dongen noemt dat een fixatie: je kunt nog maar vanuit een positie of mening meedoen aan het gesprek. Je kunt je niet meer andermans standpunt verplaatsen, je kunt niet meer in andere oplossingen denken, je kunt geen grijstinten in je eigen beeld van de werkelijkheid meer toelaten. Sociale werkelijkheden zijn dan gestolde blikken geworden, de dynamiek is eruit, er kunnen alleen nog maar botsingen tussen inerte posities plaatsvinden.

Waar ze het in Den Haag erg over eens zijn, is dat er hele grote vraagstukken liggen die opgelost moeten worden. Nou weten we in ons vak dat het niet zo moeilijk is om na een conflict weer met elkaar in gesprek te komen: de zaak centraal zetten, de verschillende opvattingen erover als schijnwerper gebruiken om de complexiteit te begrijpen en te snappen waarom eenvoudige oplossingen niet kunnen, om vervolgens met elkaar te zoeken wat gedragen eerste stappen zouden kunnen zijn. Onder goede begeleiding helemaal niet zo moeilijk.

Zou het geen verademing zijn als de media geen verkiezingsdebatten gaat houden, maar themaverkenningen? Een dialoog waarin partijen elkaar niet afkatten, maar de ander erkennen in zijn afwijkende visie? Waarbij geen standpunten mogen worden ingenomen, maar waar perspectieven en argumenten bijdragen aan beter begrijpen waarom het vraagstuk niet zo makkelijk op te lossen is? Om vervolgens ook zichtbaar te maken dat politiek betekent dat er moeilijke keuzes gemaakt moeten worden vanuit een groter belang dan alleen die eigen achterban, en dat je elkaar daarom iets moet gunnen en tegemoet moet komen? Dat het verdedigen van een compromis laat zien dat je volwassen bent en elkaar wat moet gunnen.

Ik denk dat we drie vliegen in een klap slaan: we herstellen een beetje het vertrouwen in de politiek, we helpen de politiek aan het reconstrueren van hun inmiddels inerte sociale patronen, en we hebben politieke dialogen die de kiezer helpen snappen dat er geen makkelijke oplossingen voor complexe problemen zijn.

Groet, Leike