Wantrouwen (en) organiseren

Als kind hoorde ik al dat wat in Amerika gebeurt bij ons een aantal jaren later volgt. Inmiddels ben ik zelf een aantal jaren verder en ik ben bang dat dit een van de boodschappen van mijn ouders was die helemaal blijken te kloppen. Of het nu gaat om het eten van popcorn in de bioscoop, de macht van aandeelhouders of een moraal waarin seks erger is dan geweld: we volgen.

Zo ook in management. Veruit de meeste managementliteratuur komt uit Amerika. Ook bij ons hoor ik veel mensen trots vertellen dat ze een, van oorsprong Amerikaanse, MBA-opleiding volgen. En kijk eens naar de termen en afkortingen in het managementlingo: just in time, human resource management, operational excellency, management by… etcetera. We vinden het de gewoonste zaak van de wereld en we willen het ook bij ons.
Het is het management van hire and fire, van belonen en straffen, van vrijheid en sanctie. Wie het goed doet belonen we goed, wie het niet goed doet vliegt eruit. En dus kiezen we ook in Nederland voor controle, transparantie en verantwoording over alles. Is er daar een Sarbanes Oxley wetgeving, wij passen hem even zo vrolijk toe. De computer helpt ons om meer te schrijven dan er ooit gelezen zal worden; maar we zijn controleerbaar!

In dezelfde week dat bekend werd dat in Amerika één op de tien ingezetenen in de gevangenis zit, schreef Jos van der Lans een mooi artikel in NRC-Handelsblad onder de titel: “Stop de transparantieterreur- we werken toch niet met mensen die we niet vertrouwen?” Haarscherp maakt hij een analyse waaruit duidelijk wordt in hoeverre wantrouwen ten grondslag ligt aan veel managementsystemen. Een grondslag die volgens hem de neiging heeft om van kwaad tot erger te geraken.
Bij zo’n grondslag past dat we verantwoording afleggen, heel veel verantwoording afleggen. Zeker overheidsorganisaties dienen dat te doen, want ze werken van ons belastinggeld. En omdat we belasting met tegenzin betalen zal iedere cent helemaal doelmatig dienen te worden uitgegeven. De overheid, zo leren we van de Amerikanen, is niet te vertrouwen, dus ze dient nog meer dan wie ook, alles te verantwoorden.
Als de belastingdienst (in nog steeds dezelfde week) door een verkeerde back-up-operatie duizenden aangiften vernietigt, dan is het land te klein en wordt de directeur publiekelijk aan de schandpaal gezet. Een journalist kakelt op de radio, zonder een greintje inzicht in de aard van het vraagstuk, dat het komt vanwege de flowerpoweropvattingen over management en zelfsturing van de betrokken directeur. Het is diezelfde belastingdienst die taken toebedeeld kreeg waarvan het vooraf stelde dat ze dat er niet bij konden doen. “Blaming the victim”, noemen onze overzeese vrienden dat.
En in diezelfde week vraagt een bureau voor interim-management me of ik mee wil werken aan een ‘tender’ (hetgeen overigens niet ‘teder’ betekent) voor een opdracht bij een grote gemeente. Nieuwsgierig naar de opdracht sloeg ik de meegeleverde documentatie open. Het bleek een stuk van 20 A4-tjes op basis waarvan het bureau een offerte kon uitbrengen. Als het bureau meer wilde weten kon men een mailtje sturen aan een mevrouw: "U kunt tot 10 maart 2008 om 16.00 uur schriftelijk vragen stellen over deze aanbesteding door per e-mail contact op te nemen met: xxx . Het is niet toegestaan op andere wijzen contacten te onderhouden met medewerkers binnen de gemeente. Er is geen inlichtingendag gepland."
Deze geïnstitutionaliseerde smetvrees ziet men aan voor zuiverheid. Dat daardoor de potentiële adviseur zelf op geen enkele manier gevoel kan krijgen bij de vraag of hij meent daar wat te kunnen betekenen, jammer. En dat de opdrachtgever op geen enkele manier gevoel kan krijgen bij persoonlijke kwaliteiten, ook jammer. Maar gelukkig is de procedure correct; ze kunnen ons niet van corruptie verdenken.
Ik heb uitgerekend dat 97% van de tekst de procedure betreft. Slechts een paar regels zou je met goede wil als inhoudelijke typering van de vraag kunnen beschouwen.
Een ingewikkeld vraagstuk van verandering van een gemeentelijke organisatie wordt in deze procedure teruggebracht tot een ‘product’ waarvan het belangrijker is dat de inkoopprocedure transparant is dan het resultaat effectief. Dan is men daar toch diep in de war? Vorm wint het van inhoud, indekken komt voor verantwoording nemen.

De burger wantrouwt de ambtenaar, de ambtenaar wantrouwt de externe en de kiezer de politicus. Maar we hoeven niet bang te zijn. Iedereen doet er alles voor om te zorgen dat niemand iets verweten kan worden. Als er niks uitkomt, jammer, maar wel correct gedaan. Leuker kunnen we het niet maken.

_____________________________________

¹Naam weggelaten omdat hetzelfde document stelt: "Deze offerteaanvraag zal volstrekt vertrouwelijk blijven en mag slechts worden getoond aan medewerkers die voor het indienen van gegevens daarvan kennis moeten nemen. De gemeente X zal de offertes met dezelfde vertrouwelijkheid behandelen: deze zullen uitsluitend worden getoond aan medewerkers die direct bij de aanbestedingsprocedure zijn betrokken."